Tijm is zo'n kruid dat in bijna iedere kruidentuin wel een plaatsje heeft. De kleine blaadjes geven heerlijk veel smaak aan stoofpotjes, soepen en ovenschotels, en tijdens de zomer zijn de bloemetjes bijzonder geliefd bij bijen en andere bestuivers.

Maar wist je dat uit diezelfde kleine plant ook een bijzonder geconcentreerde etherische olie gewonnen wordt? En dat die olie, afhankelijk van de samenstelling, behoorlijk kan verschillen in geur, eigenschappen en gebruik?

Als herboriste vind ik tijm één van de interessantste voorbeelden van hoe een bescheiden plant een verrassend complexe samenstelling kan hebben.

Even kennismaken met de tijmplant

De gewone tijm, Thymus vulgaris, behoort tot de lipbloemenfamilie (Lamiaceae). Het is een laagblijvende, meerjarige halfheester die oorspronkelijk afkomstig is uit het Middellandse Zeegebied. De plant heeft kleine, smalle, aromatische blaadjes en bloeit met witte, roze of lichtpaarse bloemetjes. Tijm houdt van zon, warmte en een goed doorlatende bodem. Eenmaal goed gevestigd, kan hij behoorlijk wat droogte verdragen.

Wie zelf tijm in de tuin heeft staan, weet dat je maar even met je hand langs de plant hoeft te strijken om die typische kruidige geur te ruiken. Die geur is afkomstig van vluchtige aromatische stoffen die de plant zelf aanmaakt. En het zijn precies die stoffen die we terugvinden in de etherische olie.

Hoe wordt etherische olie van tijm gewonnen?

Etherische olie, vaak afgekort als EO, wordt doorgaans gewonnen door stoomdestillatie van de bovengrondse, meestal bloeiende delen van de tijmplant. Tijdens dat proces stroomt waterdamp door het plantenmateriaal. De vluchtige aromatische stoffen worden met de damp meegevoerd en vervolgens afgekoeld. Wanneer de damp condenseert, ontstaat een mengsel van water en etherische olie. Omdat de olie en het water zich grotendeels van elkaar scheiden, kan de etherische olie verzameld worden.

Het aromatische water dat bij de destillatie overblijft, noemen we een hydrolaat. Dat is een ander product dan de etherische olie en heeft ook een andere concentratie en samenstelling.

Voor een kleine hoeveelheid etherische olie is behoorlijk wat plantenmateriaal nodig. Bij bepaalde tijmtypes kan voor één kilogram etherische olie meer dan honderd kilogram bloeiend kruid nodig zijn. En dat verklaart meteen waarom etherische olie zoveel geconcentreerder is dan de verse tijm die we in onze keuken gebruiken.

Wat zit er eigenlijk in tijmolie?

Etherische olie is geen enkelvoudige stof. Ze bestaat uit een mengsel van verschillende vluchtige aromatische verbindingen.

Bij tijm kunnen daar onder andere thymol, carvacrol, linalool, geraniol en thujanol toe behoren. Die stoffen hebben elk hun eigen chemische eigenschappen en dragen bij aan de geur en de biologische activiteit van de olie.

Maar hier wordt het interessant... Niet iedere tijmplant maakt die stoffen in dezelfde verhouding aan. Zelfs binnen dezelfde botanische soort kunnen er grote verschillen bestaan.

En dat brengt ons bij een bijzonder belangrijk begrip binnen de aromatherapie: chemotypes.

Waarom is niet iedere tijmolie hetzelfde?

Wanneer je twee flesjes etherische olie van tijm naast elkaar zet, zou je misschien denken dat ze ongeveer hetzelfde bevatten. Toch kan dat behoorlijk tegenvallen.

De ene olie kan vooral thymol bevatten, terwijl bij een andere olie linalool of thujanol overheerst. Dat verschil kan belangrijk zijn voor de geur, de eigenschappen en vooral voor de voorzorgen die je bij het gebruik moet nemen.

Een olie die rijk is aan thymol of carvacrol, kan bijvoorbeeld veel sterker irriterend zijn voor de huid en de slijmvliezen dan een olie waarin linalool overheerst. Daarom is het niet voldoende dat er op een flesje gewoon 'tijm' staat. Je moet ook weten over welke botanische soort en welke chemische samenstelling het gaat.

Binnen de aromatherapie gebruiken we daarvoor de term chemotype, meestal afgekort als CT.

Omdat dit onderwerp zo belangrijk is, krijgt het een afzonderlijk artikel. Daarin bekijken we wat chemotypes precies zijn, hoe ze ontstaan en waarom ze bij het kiezen van etherische oliën zo'n groot verschil maken.

Tijm en de luchtwegen

Tijm heeft een lange geschiedenis binnen de Europese kruidentraditie. Vooral bij hoest en andere ongemakken van de luchtwegen wordt het kruid al eeuwenlang gebruikt. Denk bijvoorbeeld aan tijmthee, tijmsiroop en verschillende kruidenbereidingen waarin tijm verwerkt wordt.

Ook binnen de aromatherapie krijgt de etherische olie van tijm veel aandacht in verband met de luchtwegen. Dat heeft onder andere te maken met de aromatische bestanddelen die de olie bevat.

In laboratoriumonderzoek vertonen bepaalde bestanddelen van tijmolie activiteit tegen verschillende bacteriën en schimmels. Er wordt ook onderzoek gedaan naar mogelijke antivirale en ontstekingsremmende eigenschappen.

Dat is interessant, maar we mogen laboratoriumresultaten niet zomaar gelijkstellen aan een bewezen behandeling bij mensen. De samenstelling van de olie, de gebruikte concentratie en de manier van toepassen maken daarbij een groot verschil.

Etherische olie van tijm is dan ook geen vervanging voor een medische behandeling wanneer iemand bijvoorbeeld een ernstige luchtweginfectie heeft.

Andere toepassingen binnen de aromatherapie

Naast de belangstelling voor de luchtwegen wordt tijmolie binnen de aromatherapie ook gebruikt in geurcomposities en bepaalde verzorgingsproducten.

De geur is doorgaans warm, kruidig, krachtig en herkenbaar. Afhankelijk van het chemotype kan ze scherper, zachter, zoeter of wat frisser zijn.

In parfums en geurproducten wordt tijmolie vooral gewaardeerd om haar uitgesproken kruidige karakter.

Ook in bepaalde mondverzorgingsproducten en andere commerciële bereidingen kunnen bestanddelen van tijm verwerkt zijn. Daarbij gaat het om producten waarvan de samenstelling en concentratie afgestemd zijn op het beoogde gebruik.

Dat is iets heel anders dan zelf zomaar enkele druppels pure etherische olie toevoegen.

Waarom vraagt tijmolie zoveel voorzichtigheid?

We gebruiken tijm bijna dagelijks in de keuken. Daardoor ontstaat soms de indruk dat de etherische olie ervan even onschuldig is. Maar dat klopt niet.

Een takje verse tijm in je soep is niet te vergelijken met een flesje sterk geconcentreerde etherische olie. Sommige tijmoliën bevatten een hoog gehalte aan fenolische bestanddelen, zoals thymol en carvacrol. Die kunnen de huid en slijmvliezen behoorlijk irriteren. Ook zachtere chemotypes blijven geconcentreerde producten waarvoor een correcte toepassing nodig is.

Daarom zijn enkele algemene voorzorgen belangrijk.

  • Gebruik etherische olie van tijm niet onverdund op de huid.

  • Neem de olie niet op eigen initiatief in en voeg ze niet zomaar toe aan drank of voeding.

  • Gebruik ze niet rechtstreeks op de slijmvliezen of in de ogen.

  • Wees bijzonder voorzichtig tijdens zwangerschap en borstvoeding en bij baby's en kinderen.

  • Bij astma, gevoelige luchtwegen, chronische aandoeningen of medicatiegebruik is individueel advies aangewezen.

  • Bewaar etherische oliën altijd buiten het bereik van kinderen.

Bij jonge kinderen en tijdens zwangerschap of borstvoeding vermijd je zelfgekozen toepassingen met tijmolie. Ook bij volwassenen hangt een veilige toepassing af van de precieze olie en de persoonlijke omstandigheden.

Een etherische olie kan van natuurlijke oorsprong zijn en toch ongewenste reacties veroorzaken.

Natuurlijk betekent niet automatisch onschadelijk.

Hoe herken je een goede etherische olie?

Wanneer je etherische olie van tijm aankoopt, kijk je best verder dan alleen de naam op het etiket.

Een betrouwbare leverancier vermeldt minstens de botanische naam, het gebruikte plantendeel, de herkomst en bij voorkeur ook het chemotype. Ook informatie over de winningsmethode en de samenstelling van de olie is belangrijk.

Bij professionele leveranciers kun je vaak een chromatografische analyse opvragen, meestal aangeduid als GC-MS. Daarmee kan men nagaan welke aromatische verbindingen in de olie aanwezig zijn en in welke verhoudingen.

Voor tijm is die informatie bijzonder waardevol, omdat de verschillen tussen de oliën zo groot kunnen zijn. Een mooie verpakking of een aangename geur zegt op zichzelf weinig over de geschiktheid van een etherische olie voor een bepaalde toepassing.

Wat is het verschil tussen tijm als kruid en tijm als etherische olie?

Misschien is dat wel het belangrijkste wat ik je uit dit artikel wil meegeven.

Wanneer we tijm gebruiken als keukenkruid, verwerken we kleine hoeveelheden van de volledige plant in onze voeding. Daarbij krijgen we niet alleen vluchtige aromatische stoffen binnen, maar ook andere plantenbestanddelen.

Bij etherische olie gaat het om een sterk geconcentreerd mengsel van vluchtige stoffen dat uit een grote hoeveelheid plantenmateriaal gewonnen wordt. De samenstelling en de concentratie zijn dus helemaal anders.

Daarom kunnen we de eigenschappen en het veilige gebruik van tijm als kruid niet zomaar doortrekken naar de etherische olie.

En omgekeerd betekent onderzoek naar een bestanddeel van tijmolie niet automatisch dat een kopje tijmthee precies hetzelfde effect zal hebben. Het zijn verschillende bereidingen, elk met hun eigen kenmerken.

Een klein kruid dat respect verdient

Ik vind het iedere keer opnieuw bijzonder hoeveel verschillende toepassingen één plant kan hebben.

Tijm groeit bescheiden tussen onze andere kruiden, vraagt weinig verzorging en geeft ons in de keuken ontzettend veel smaak. Maar zodra we de aromatische stoffen uit die plant concentreren tot etherische olie, krijgen we een product waarmee we veel bewuster moeten omgaan.

Vooral bij tijm is het belangrijk dat we weten welke olie we precies in handen hebben. Daarom gaan we in het volgende artikel dieper in op chemotypes.

Want pas wanneer je begrijpt waarom twee oliën van dezelfde plant toch zo verschillend kunnen zijn, kun je ook beter inschatten welke voorzorgen nodig zijn.

En daarna bekijken we een praktische toepassing die vaak met tijmolie in verband wordt gebracht: stoominhalatie, met bijzondere aandacht voor de veiligheid.

Zo bouwen we onze kennis rustig verder op, van de plant in de kruidentuin tot het verantwoord omgaan met haar geconcentreerde aromatische stoffen.