Geweckt & Ingemaakt
Wie vroeger thuis confituur maakte, heeft het waarschijnlijk zo geleerd: je vult je glazen potten met hete confituur, draait het deksel erop en zet de potten enkele minuten ondersteboven.
Dat deden onze moeders en grootmoeders, en velen onder ons hebben die gewoonte gewoon overgenomen.
Het idee daarachter was dat de hete confituur ook de binnenkant van het deksel zou verhitten. Bovendien werd het omdraaien vaak beschouwd als een manier om een goede afsluiting te verkrijgen.
Maar ondertussen is er heel wat veranderd. Niet alleen in onze kennis over voedselveiligheid, maar ook in de materialen waarmee onze glazen potten worden afgesloten. En één van die veranderingen heeft alles te maken met drie kleine letters: BPA.
Wat is BPA eigenlijk?
BPA is de afkorting van bisfenol A, een chemische stof die jarenlang gebruikt werd bij de productie van bepaalde kunststoffen en kunstharsen. Zo werd BPA onder andere gebruikt voor de productie van polycarbonaat, een harde, doorzichtige kunststof, en epoxyharsen.
Die epoxyharsen werden veelvuldig toegepast als beschermende coating aan de binnenkant van metalen voedselverpakkingen. Denk maar aan conservenblikken, drankverpakkingen en ook bepaalde metalen draaideksels van glazen potten.
Die beschermlaag heeft een belangrijke functie. Ze voorkomt dat voedingsmiddelen rechtstreeks met het metaal in aanraking komen en helpt het deksel beschermen tegen corrosie.
Dat is vooral belangrijk bij zure voedingsmiddelen, zoals confituur, ingelegde groenten en fruitbereidingen. Maar er bleek een probleem te zijn met BPA.
Waarom is BPA schadelijk voor onze gezondheid?
BPA behoort tot de stoffen die onze hormoonhuishouding kunnen verstoren. We noemen zulke stoffen hormoonverstorende stoffen, of met een wetenschappelijke term: endocriene disruptoren.
Om te begrijpen wat dat betekent, moeten we eerst even kijken naar onze hormonen. Hormonen zijn boodschapperstoffen die allerlei processen in ons lichaam regelen. Ze spelen onder andere een rol bij onze groei, stofwisseling, voortplanting, ontwikkeling en tal van andere lichaamsfuncties. Je kunt ze een beetje vergelijken met kleine berichtjes die van de ene plaats in ons lichaam naar de andere worden gestuurd.
BPA kan bepaalde hormonen nabootsen of de normale werking van hormoonsignalen beïnvloeden. Zo kan de stof onder andere inwerken op systemen die betrokken zijn bij de werking van oestrogenen. Daardoor kan BPA de normale communicatie tussen onze cellen verstoren.
Wetenschappelijk onderzoek heeft mogelijke nadelige effecten aangetoond op onder andere de voortplanting, de ontwikkeling en de stofwisseling.
Daarnaast heeft de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) in 2023 vastgesteld dat blootstelling aan BPA via voeding ook een belangrijke bezorgdheid vormt voor ons immuunsysteem.
Dat betekent niet dat iemand die ooit voedsel uit een verpakking met BPA heeft gegeten automatisch gezondheidsproblemen zal krijgen. Het gaat om de risico's van blootstelling aan een stof die verschillende lichaamsprocessen kan beïnvloeden.
En omdat we dagelijks via verschillende bronnen met kleine hoeveelheden van bepaalde chemische stoffen in aanraking kunnen komen, is het belangrijk om die blootstelling zoveel mogelijk te beperken.
Hoe kan BPA in onze voeding terechtkomen?
Wanneer een verpakking gemaakt is met materialen die BPA bevatten, kunnen onder bepaalde omstandigheden kleine hoeveelheden van die stof vanuit het materiaal naar de voeding overgaan. Dat noemen we migratie.
Hoeveel er migreert, hangt onder andere af van de samenstelling van het materiaal, de temperatuur, de duur van het contact en het soort voedingsmiddel. Warmte kan bij bepaalde materialen de migratie verhogen. Ook de eigenschappen van het voedingsmiddel, bijvoorbeeld de zuurtegraad, kunnen een rol spelen. En daar komen we bij onze glazen potten.
Een glazen pot op zich bevat geen BPA. Het aandachtspunt zit bij sommige metalen deksels en hun beschermende binnenbekleding.
Wanneer we een pot hete confituur ondersteboven zetten, komt die confituur rechtstreeks tegen de volledige binnenkant van het deksel. Dat is contact dat we eenvoudig kunnen beperken door de pot gewoon rechtop te laten staan.
Wat heeft Europa beslist?
Op 19 december 2024 heeft de Europese Commissie een nieuwe verordening aangenomen die het gebruik van BPA in materialen bestemd voor contact met voedingsmiddelen in principe verbiedt. Het gaat om Verordening (EU) 2024/3190.
Die regelgeving heeft niet alleen betrekking op plastic verpakkingen, maar ook op andere materialen die met voeding in aanraking komen. Daaronder vallen bijvoorbeeld beschermende coatings aan de binnenkant van conservenblikken en metalen deksels.
De beslissing volgde op nieuwe wetenschappelijke beoordelingen, waaronder het onderzoek van EFSA uit 2023. Daarbij werd de hoeveelheid BPA die volgens EFSA dagelijks zonder noemenswaardig gezondheidsrisico kan worden ingenomen, drastisch verlaagd. De nieuwe aanvaardbare dagelijkse inname ligt maar liefst 20.000 keer lager dan de eerdere voorlopige waarde.
Dat toont aan hoe sterk de wetenschappelijke beoordeling van BPA door de jaren heen veranderd is.
Zijn alle deksels ondertussen BPA-vrij?
De overgang naar materialen zonder BPA gebeurt geleidelijk.
De Europese regelgeving voorziet verschillende overgangsperiodes, zodat fabrikanten hun verpakkingen en coatings kunnen aanpassen. Voor veel voedselcontactmaterialen liep de algemene overgangstermijn tot 20 juli 2026.
Voor bepaalde verpakkingen, waaronder verpakkingen voor het bewaren van groenten en fruit, geldt een langere overgangstermijn tot 20 januari 2028.
Dat betekent dat we niet zomaar mogen aannemen dat ieder deksel dat vandaag verkocht wordt al volledig volgens de nieuwe samenstelling geproduceerd is.
Bovendien betekent de vermelding BPA-vrij niet automatisch dat een deksel geschikt is voor iedere toepassing. Ook zonder BPA bevat een metalen draaideksel nog altijd een beschermlaag en een afdichtingsmateriaal.
Die moeten geschikt zijn voor de temperatuur, de zuurtegraad en de bewaarmethode waarvoor je het deksel wilt gebruiken. Daarom is het belangrijk om bij de aankoop van nieuwe draaideksels te controleren waarvoor ze geschikt zijn.
Waarom zetten we onze potten beter niet meer ondersteboven?
Wanneer je een glazen pot met hete confituur vult en rechtop laat staan, raakt de inhoud vooral het glas. Draai je de pot om, dan komt de hete confituur rechtstreeks in contact met de binnenbekleding en de afdichting van het deksel. Dat contact kan enkele minuten duren, maar soms blijven potten zelfs veel langer ondersteboven staan. En dat is eigenlijk niet nodig.
Door je potten rechtop te laten staan, vermijd je onnodig langdurig contact tussen de hete inhoud en de binnenkant van het deksel.
Dat is een verstandige voorzorg, ongeacht of je deksels BPA bevatten of niet.
Maar laat ons ook duidelijk zijn: de nieuwe Europese BPA-verordening zegt niet letterlijk dat het verboden is om glazen potten ondersteboven te zetten.
Het is een praktische aanpassing van onze werkwijze, waarbij we rekening houden met wat we ondertussen weten over voedselcontactmaterialen.
Hoe vul je je potten dan wel?
Voor confituur, gelei en andere geschikte bereidingen die warm worden afgevuld, kun je de volgende werkwijze aanhouden.
Gebruik propere, onbeschadigde glazen potten die geschikt zijn voor de bereiding.
Controleer of je draaideksels geschikt zijn voor contact met het voedingsmiddel en voor de gebruikte temperatuur.
Vul de potten met de hete bereiding volgens het recept en laat de voorgeschreven vrije ruimte bovenaan.
Zorg ervoor dat de rand van de pot volledig proper blijft.
Draai het deksel onmiddellijk en correct vast, zonder het te forceren.
Laat de potten rechtop staan en volg de voorgeschreven verdere behandeling en afkoeling voor het gebruikte recept en type deksel.
Controleer na volledige afkoeling of de potten correct vacuüm zijn getrokken.
Bij draaideksels met een controleknopje in het midden (of een verklikkerdeksel, zoals ik ze noem) kun je vaak zien of er een vacuüm ontstaan is.
Maar opgelet: een vacuüm is niet hetzelfde als een garantie dat de inhoud veilig bewaard kan worden. Een pot kan perfect vacuüm zijn en toch onvoldoende behandeld zijn voor langdurige bewaring.
Daarom blijven de samenstelling van je bereiding, de zuurtegraad, de temperatuur en de juiste bewaarmethode belangrijk. Voor zoetzure groenten en fruit volg je eveneens een geschikte, beproefde bereidings- en bewaarmethode.
Alleen heet afvullen en een deksel vastdraaien is niet automatisch voldoende.
En wat met onze oude draaideksels?
Misschien heb je thuis nog een hele voorraad draaideksels liggen. Of misschien hergebruik je de deksels van aangekochte confituurpotten.
Dan is het goed om te weten dat je aan de buitenkant meestal niet kunt zien welke beschermlaag er aan de binnenkant gebruikt werd. Een deksel dat er nog perfect uitziet, is dus niet noodzakelijk BPA-vrij.
Bovendien kunnen bij hergebruik de afdichting en de beschermlaag beschadigd of versleten zijn.
Voor bereidingen die je langere tijd wilt bewaren, gebruik je daarom best nieuwe draaideksels die geschikt zijn voor jouw toepassing. Let daarbij niet alleen op de afmetingen, maar ook op de informatie van de fabrikant over de toegelaten temperatuur en het soort voedingsmiddel.
BPA-vrij betekent niet automatisch dat alles veilig is
Misschien denk je nu: als BPA uit de deksels verdwijnt, is het probleem toch opgelost? Dat zou mooi zijn, maar zo eenvoudig is het niet.
Fabrikanten moeten BPA vervangen door andere materialen die dezelfde beschermende functie kunnen vervullen. Die alternatieven moeten uiteraard ook veilig zijn voor contact met voedingsmiddelen. Daarom is het belangrijk dat de nieuwe materialen voldoende onderzocht en getest worden.
De Europese regelgeving houdt ook rekening met andere bisfenolen waarvan schadelijke eigenschappen bekend zijn. Het is dus niet de bedoeling om de ene problematische stof zomaar door een andere te vervangen.
Voor ons als consument blijft het belangrijkste dat we verpakkingen gebruiken waarvoor ze ontworpen en getest zijn.
Oude gewoontes mogen veranderen
Ik vind het bijzonder waardevol om oude bewaarmethodes levend te houden. Heel wat kennis die onze ouders en grootouders vanzelfsprekend vonden, dreigt vandaag verloren te gaan. Maar dat betekent niet dat we iedere oude gewoonte koste wat het kost moeten blijven toepassen.
Soms leren we nieuwe dingen over materialen, voedselveiligheid of de manier waarop ons lichaam op bepaalde stoffen reageert. En dan mogen we onze werkwijze gerust aanpassen, want dat doet niets af aan de waarde van de kennis die we vroeger meekregen. Integendeel!
Door oude bewaartechnieken te combineren met nieuwe inzichten, kunnen we ze blijven gebruiken op een manier die past bij de materialen en kennis van vandaag.
Dus maak je binnenkort opnieuw confituur, gelei of zoetzure groenten?
Vul je potten correct, sluit ze goed af en laat ze gewoon rechtop staan.
Dat omdraaien mogen we voortaan achterwege laten!